Tunajua nini kuhusu mapendekezo kwa Iran kuhusu Mlango bahari wa Hormuz?

Kusitishwa kwa mashambulio kati ya Iran na Marekani kumeimarisha juhudi za kidiplomasia na juhudi za wapatanishi za kutatua mizozo ya pande hizo mbili, kuu kwa sasa ni suala la usafiri wa meli katika Mlango Bahari wa Hormuz.

Katika siku za hivi karibuni,ukijumuisha mikutano na mazungumzo kati ya viongozi wa Oman na Iran, vyombo vya habari vimeripoti kuhusu mpango ambao Muscat imeripotiwa kuupendekeza kwa Iran kuhusu usimamizi wa Mlango Bahari wa Hormuz.

Shirika la habari la Reuters limeripoti, likinukuu vyanzo vya eneo la Ghuba ya Iran, kwamba Oman imependekeza mpango kwa Iran wa kuanzisha utaratibu wa pamoja wa kikanda wa kusimamia Mlango Bahari wa Hormuz, ambao chini yake meli zinazopita kwenye njia ya maji zitalipa ada "kwa hiari", lakini udhibiti wa Mlango wa Hormuz hautakuwa tu chini ya Iran.

Vyanzo vya habari vilisema kuwa pendekezo la Oman linaungwa mkono na nchi za kanda hiyo na linatokana na mfumo unaotumika katika Mlango bahari wa Malacca, huko, Malaysia, Indonesia na Singapore hukusanya ada kwa ajili ya huduma badala ya kutoza meli ada zisizobadilika za kupita.

Meli zinazopita Malacca hulipa ada ya hiari kwa huduma kama vile uongozaji wa meli, uhifadhi wa mazingira, na shughuli za utafutaji na uokoaji.

Wakati huo huo, shirika la Bloomberg limeripoti likinukuu vyanzo vilivyo na taarifa hiyo,kuwa wazo moja lililojadiliwa katika mazungumzo kati ya Iran na Oman ni kufunguliwa kwa "ukanda wa kati" wa Mlango-bahari wa Hormuz.

Tangu kuanza kwa mzozo wa hivi karibuni kati ya Marekani na Israel dhidi ya Iran mnamo tarehe 29 Machi, meli zimeepuka kwa kiasi kikubwa njia hii ya majini ambayo inaaminika kuwa imewekewa mabomu hata wakati wa vipindi vya kusitisha mapigano.

Kwa sasa, meli huchagua njia iliyo karibu zaidi na Iran au njia iliyotangazwa na Oman katika maji yake ya kitaifa, ingawa Iran inasisitiza kuwa njia pekee "salama" ni ile inayopita ndani ya himaya yake.

Ingawa Iran na Marekani zimeendelea kujitolea kutekeleza mkataba wa maelewano uliotiwa saini, Tehran imesisitiza mara kwa mara kuwa njia ya kusini inayoungwa mkono na Marekani, ikipita katika Lango la Hormuz ndani ya maji ya Oman, inakiuka masharti ya mkataba huo kuhusu "taratibu za Iran" za kusimamia njia hiyo ya majini.

Shirika la Bloomberg, likinukuu vyanzo vyake, limeripoti kuwa wapatanishi wa Oman wameonyesha matumaini ya kutangaza maendeleo katika suala hili katika siku chache zijazo, ingawa wamesisitiza kuwa hakuna uhakika wowote kuhusiana na jambo hilo.

Vyanzo vya Bloomberg pia vimesisitiza kuwa "ukanda wa kati" una uwezekano wa kuchimbwa madini na lazima ukaguliwa kabla ya kufunguliwa tena.

Uingereza, Ufaransa na nchi nyingine kadhaa za Ulaya zimesema ziko tayari kuongoza operesheni ya uchimbaji madini, lakini zimesisitiza kuwa operesheni hiyo inawezekana tu baada ya usalama kuimarishwa.

BBC imefahamu kuwa Uingereza na Marekani zinapanga kufanya mkutano wa kilele mjini London hivi karibuni kujadili hali katika Mlango wa bahari wa Hormuz.

Waziri wa Ulinzi Pete Hegsett na Mwenyekiti wa Wakuu wa Pamoja wa Wafanyakazi Dan Keane pia watahudhuria mkutano huo, ambao uliripotiwa kwa mara ya kwanza na Axios.

Kwa mujibu wa ripoti hiyo, lengo la mkutano huu wa ngazi ya juu ni kuunda muungano unaowezekana wa kimataifa ili kuhakikisha usalama wa meli katika Mlango wa Hormuz.

Mashauriano ya kidiplomasia kati ya Iran na Oman

Iran na Oman hazijatoa maoni rasmi kuhusu mapendekezo yaliyoripotiwa, lakini mawasiliano na majadiliano yamekuwa yakiendelea kati ya nchi hizo mbili.

Katika maoni ya hivi karibuni, Kazem Gharibabadi, Naibu Waziri wa Mambo ya Nje wa Iran anayeshughulikia masuala ya kisheria, alisema kuwa kumekuwa na pendekezo la kufanya mazungumzo na Oman kuhusu njia ya muda kupitia mlango bahari wa Hormuz na, iwapo makubaliano yatafikiwa, kuchukua nafasi ya njia za kaskazini na kusini zinazopitia humo.

Kwa mujibu wa shirika la habari la Tasnim, Gharibabadi alisema kuwa pendekezo la Iran ni kwamba "njia moja kupitia lango hilo iwe chini ya udhibiti kamili wa Iran, na sehemu ya njia nyingine pia iwe hivyo. Msimamo huu ni wa mwisho na Iran haitakubali utaratibu mwingine wowote."

Wakati huo huo, kulingana na ripoti, Waziri wa Mambo ya Nje wa Iran, Abbas Araqchi, alizungumza na mawaziri wa mambo ya nje wa Oman na Saudi Arabia katika mazungumzo tofauti ya simu usiku wa kuamkia leo.

Wizara ya Mambo ya Nje ya Iran ilieleza katika taarifa yake kuwa hali katika Lango la Hormuz na juhudi za kidiplomasia za kupunguza mivutano na kuleta utulivu katika eneo hilo ni miongoni mwa mada zilizojadiliwa katika mazungumzo hayo.

Wiki iliyopita, ujumbe wa kidiplomasia ulisafiri hadi Tehran, na kuanzia wakati huo mashambulizi ya kulipiza kisasi kati ya Iran na Marekani yalisitishwa.

Baada ya siku mbili za mazungumzo kati ya Iran na wawakilishi wa Oman mjini Tehran, Esmail Baghaei alitangaza kuwepo kwa maendeleo katika mazungumzo hayo, lakini akasema kuwa hakuna mabadiliko yoyote katika hali ya usafiri wa meli kwenye Lango la Hormuz kwa sasa.

Msemaji wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Iran alisema, "Raundi kadhaa za mazungumzo zilifanyika kati ya Iran na Oman katika ngazi ya manaibu mawaziri wa mambo ya nje mjini Tehran siku ya Ijumaa na Jumamosi, ambapo pande hizo mbili zilijadili kanuni za pamoja na taratibu za kiutendaji za kusimamia usafiri salama wa meli katika mlango bahari wa Hormuz."

Esmail Baghaei aliongeza,"Mazungumzo haya yalikuwa na tija na maendeleo yalipatikana, ujumbe wa Oman uliondoka Tehran jioni ya Jumamosi, lakini mashauriano ya kiufundi na kisiasa kati ya pande hizo mbili yanaendelea."

Shirika la Kimataifa la Usafiri wa Baharini (IMO) limesema halina jukumu lolote katika mazungumzo hayo kati ya Iran na Oman.

Msemaji wa shirika hilo la Umoja wa Mataifa alisema: "Mapendekezo yoyote ya kuanzisha njia mpya za usafiri wa meli au kuchukua hatua za kudhibiti mtiririko wa meli lazima yawasilishwe kwa IMO na nchi wanachama."

Katika wiki za hivi karibuni, Axios iliripoti kuwa wazo moja linalopendekezwa kuhusiana na gharama za kusimamia mlango bahari wa Hormuz ni kuweka fedha zinazokusanywa katika mfuko wa pamoja ambao Shirika la Kimataifa la Usafiri wa Baharini lingehusika katika kuusimamia.

Mlango bahari wa Malacca walinganishwa na Mlango bahari wa Hormuz

Mlango bahari wa Malacca, ulioko Asia ya Mashariki kati ya Malaysia, Indonesia, na Singapore, unafanana na Mlango bahari wa Hormuz kwa namna nyingi, ikiwemo katika nyanja za kimkakati na kisiasa.

Mlango bahari wa Malacca ndio njia yenye shughuli nyingi zaidi za usafirishaji wa baharini duniani. Asilimia 24 ya biashara ya baharini duniani hupitia hapa, ikiwemo takriban asilimia 29 ya mafuta ghafi na asilimia 26 ya magari yanayosafirishwa kwa njia ya bahari.

Malacca ni lango kuu la nishati kwa China, Japan, na Korea Kusini. Karibu asilimia 80 ya mafuta yanayoingizwa nchini China hupitia njia hii, hali hii ya kutegemea njia hiyo imepewa jina na Beijing kama "kitendawili cha Malacca."

Uhalifu wa uharamia baharini bado ni changamoto, huku matukio zaidi ya 130 yakiripotiwa katika mlango bahari huo mwaka wa 2025. Hata hivyo, hatari kubwa zaidi inatokana na masuala ya kisiasa na kisiasa. Kuongezeka kwa mvutano wowote kati ya China na Marekani au India kuhusu udhibiti wa bahari katika eneo hilo kunaweza kuvuruga pakubwa usafirishaji kupitia mlango bahari huo.

Eneo la Malacca pia liko katika hatari ya kukumbwa na majanga ya asili kama vile tsunami na milipuko ya volkano. Kwa mfano, tsunami ya tarehe 26 Desemba 2004 ilisababisha uharibifu mkubwa kwa miundombinu ya pwani katika lango la kusini la mlango bahari huo.