چرا پاکستان تصمیم گرفت یک دالان تجاری برای ایران باز کند؟

پاکستان اعلام کرده است یک دالان تجاری برای ایران باز می‌کند که به این کشور امکان می‌دهد برای ترانزیت کالاهای خود از بندرهای گوادر و کراچی پاکستان استفاده کند.

بر اساس دستورالعمل «ترانزیت کالا از خاک پاکستان ۲۰۲۶» که از سوی وزارت بازرگانی این کشور صادر شده، شش مسیر برای ترانزیت کالاهای ایرانی باز شده است. ایران از طریق این مسیرها می‌تواند محصولات خود را از راه بندرهای پاکستان به کشورهای ثالث صادر کند یا کالاهایی را که از دیگر کشورها خریداری کرده، از مسیر پاکستان وارد ایران کند.

اعلام این تصمیم از سوی دولت پاکستان در شرایطی صورت می‌گیرد که ایران به دلیل محاصره بنادر خود از سوی آمریکا، برای واردات کالا از کشورهای ثالث یا فروش محصولات خود با دشواری روبه‌رو شده است.

کشورهای محصور در خشکی معمولا از بندرهای کشورهای دیگر برای تجارت استفاده می‌کنند. افغانستان دهه‌ها از بندرهای پاکستان برای تجارت بهره برده است. با این حال، ایران خود دارای بندرهای فعال است که از طریق آن‌ها نفت و کالاهای دیگر را به کشورهای مختلف جهان صادر می‌کند.

در حالی که پاکستان برای پایان دادن به جنگ نقش میانجی را بین آمریکا و ایران ایفا می‌کند، تحلیلگران این اقدام اسلام‌آباد را گامی مهم در جهت اعتمادسازی در قبال ایران می‌دانند.

دستور «ترانزیت کالا از خاک پاکستان» چیست؟

وزارت بازرگانی پاکستان در بیانیه‌ای اعلام کرده است: «با این دستور، تجارت ترانزیتی میان پاکستان و ایران بیش از پیش تسهیل می‌شود و به توسعه تجارت منطقه‌ای کمک خواهد کرد.»

به گفته جام کمال، وزیر بازرگانی پاکستان، این اقدام «اهمیت راهبردی پاکستان را افزایش می‌دهد و این کشور را در مسیر تبدیل شدن به کریدور تجاری و قطب لجستیکی منطقه قرار می‌دهد.»

وزارت بازرگانی پاکستان همچنین گفته است: «مسیرهای مختلف از جمله گوادر، کراچی و تفتان به عنوان کریدورهای ترانزیتی تعیین شده‌اند و برای این منظور، انتقال کالا بر اساس قوانین گمرکی شفاف‌تر و منظم‌تر خواهد شد.»

پاکستان و ایران ۹۰۹ کیلومتر مرز مشترک دارند و در این مرز، گذرگاه‌های رسمی و غیررسمی متعددی وجود دارد. از مهم‌ترین گذرگاه‌ها می‌توان به مرز تفتان-میرجاوه در نزدیکی کویته، گذرگاه گبد-ریمدان نزدیک گوادر، و مرز مند-پیشین اشاره کرد.

با وجود جنگ، تجارت عادی میان ایران و پاکستان قطع نشده است.

تحلیلگران می‌گویند باز شدن این دالان تجاری برای ایران، در آینده می‌تواند راه دسترسی پاکستان به کشورهای آسیای مرکزی را نیز هموار کند.

وزارت بازرگانی پاکستان می‌گوید در سال ۲۰۰۸ توافق تجارت جاده‌ای بین‌المللی میان اسلام‌آباد و تهران امضا شد و پیش از آن نیز، دولت پاکستان در سال ۲۰۰۶ دستور ترانزیت کالا از طریق خاک این کشور را صادر کرده بود.

بر اساس این مصوبه، ایران می‌تواند برای واردات از کشورهای ثالث یا صادرات به آن‌ها، از پاکستان به عنوان مسیر ترانزیتی استفاده کند. پاکستان اعلام کرده شش مسیر تجاری را برای ایران باز کرده است.

اهمیت این تصمیم چیست؟

عابد سلهری، تحلیلگر اقتصادی، می‌گوید: «به احتمال زیاد، پاکستان تنها پس از در جریان گذاشتن و جلب نظر آمریکا تصمیم گرفته است کریدور تجاری برای ایران باز کند.»

دکتر زبیر خان، وزیر پیشین تجارت پاکستان، می‌گوید: «کریدور تجاری که برای ایران باز شده، بر اساس همان شرایط و ضوابطی اداره خواهد شد که برای افغانستان یا هر کشور محصور در خشکی دیگری اعمال می‌شود.»

او می‌افزاید: «پس از جنگ، وضعیت به گونه‌ای شده که ایران عملا به کشوری محصور در خشکی تبدیل شده است.»

به گفته او «این اقدام نه‌تنها درآمد ترانزیتی برای پاکستان به همراه خواهد داشت، بلکه حسن نیت مردم ایران نسبت به پاکستان را نیز افزایش می‌دهد».

مشتاق گهمن، روزنامه‌نگار، می‌گوید: «پاکستان در پاسخ به درخواست دولت ایران تصمیم گرفته است این دالان تجاری را باز کند.»

او به بی‌بی‌سی گفته است: «پس از تشدید تنش‌ها در تنگه هرمز، رهبری ایران از پاکستان خواست کریدور تجاری باز کند و پس از مشورت در سطوح عالی، پاکستان این تسهیلات را فراهم کرد.»

به گفته او، پاکستان در گذشته برای افغانستان نیز چنین مسیرهایی فراهم کرده بود و اکنون این اقدام می‌تواند در آینده راه دسترسی پاکستان به آسیای مرکزی را تقویت کند.

عابد سلهری، تحلیلگر اقتصادی، می‌گوید: «پاکستان پیش از بازگشایی دالان تجاری، شرایط گشایش اعتبار اسنادی (ال‌سی) در بانک‌ها را برای تجارت با ایران تسهیل کرد و پس از آن، این دالان تجاری به روی ایران گشوده شد.»

او می‌افزاید این اقدام باعث افزایش تجارت دوجانبه ایران و پاکستان و ایجاد فضای اعتماد خواهد شد.

آیا پاکستان می‌تواند با وجود تحریم‌های آمریکا و بین‌المللی به ایران حق ترانزیت بدهد؟

ایران از تولیدکنندگان بزرگ نفت و گاز جهان است. با این حال، پاکستان بیشتر نیاز نفت و گاز خود را از عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس وارد می‌کند.

به دلیل تحریم‌های جهانی و محدودیت کانال‌های بانکی، پاکستان از ایران نفت وارد نمی‌کند، اما تجارت کالاهای ضروری از جمله مواد غذایی میان دو کشور در قالب تهاتر انجام می‌شده و در دوران جنگ نیز ادامه یافته است.

پرسش اینجاست که آیا پاکستان با وجود تحریم‌های ایران، می‌تواند چنین امکانی را در اختیار تهران قرار دهد؟

زبیر خان، وزیر بازرگانی پیشین پاکستان، می‌گوید: «پاکستان طبق قوانین دریایی سازمان ملل متحد، در حال فراهم کردن دالان تجاری برای کشوری است که اکنون در خشکی محصور شده است.»

او معتقد است پاکستان به دلیل این اقدام با تحریم‌های آمریکا روبه‌رو نخواهد شد، زیرا تجارت مستقیم را افزایش نمی‌دهد و فقط مسیر ترانزیتی فراهم می‌کند.

عابد سلهری نیز می‌گوید: «پاکستان پیش از این تصمیم، آمریکا و همه طرف‌های مرتبط را در جریان گذاشته و بعید است چنین اقدامی بدون اطلاع واشنگتن انجام شده باشد.»

تا این لحظه، آمریکا واکنشی رسمی به باز شدن این مسیرهای تجاری نشان نداده است.

مشتاق گهمن می‌گوید: «به دلیل جنگ، در ایران کمبود دارو و برخی کالاهای ضروری ایجاد شده و ایران از طریق پاکستان تنها به تجارت آن دسته از کالاهایی خواهد پرداخت که مشمول تحریم‌ها نیستند.»

رویای تبدیل شدن به مرکز تجارت منطقه و مسیر جایگزین آسیای مرکزی

کارشناسان اقتصادی می‌گویند این تصمیم، اقدامی راهبردی برای تبدیل پاکستان به مرکز تجارت ترانزیتی منطقه است و می‌تواند تجارت منطقه‌ای را تقویت کند.

اوایل ماه آوریل، دولت پاکستان نخستین محموله تجاری را از مسیر ایران به مقصد تاشکند، پایتخت ازبکستان، ارسال کرد و به طور رسمی دالان پاکستان-ایران را افتتاح کرد.

اداره کل تجارت ترانزیتی پاکستان در آن زمان اعلام کرده بود که کامیون‌ها کالا را از کراچی و از مسیر گبد و مرز ریمدان وارد ایران می‌کنند و سپس محموله به ازبکستان منتقل می‌شود. در این بیانیه آمده بود که این اقدام به تجارت جهانی، پیوندهای منطقه‌ای و ثبات اقتصادی کشورهای منطقه کمک خواهد کرد.

عابد سلهری می‌گوید: «در سال ۲۰۱۸، اسلام‌آباد و تهران توافق کردند که پاکستان از مسیر ایران به ترکیه دسترسی تجاری داشته باشد و در مقابل، ایران نیز از طریق خاک پاکستان به چین کالا ارسال کند.»

او می‌افزاید: «اگر ایران از بندرهای پاکستان با کشورهای ثالث تجارت کند، پاکستان هم می‌تواند از مسیر ایران با کشورهای آسیای میانه دادوستد داشته باشد.»

به گفته او، این مسیر برای پاکستان نسبت به مسیر افغانستان امن‌تر و پایدارتر خواهد بود.

پاکستان در گذشته برای دسترسی زمینی به آسیای میانه از مسیر افغانستان استفاده می‌کرد، اما ناامنی و تنش با طالبان بارها باعث بسته شدن گذرگاه‌های مرزی و اختلال در تجارت شده است.

مرز پاکستان و افغانستان از سال گذشته و پس از تنش‌های مرزی، همچنان برای انواع فعالیت‌ها بسته مانده است. به همین دلیل پاکستان به دنبال مسیرهای جایگزین برای حفظ جریان تجارت با آسیای میانه است.

عابد سلهری می‌گوید: «پاکستان با باز کردن این مسیرها، هم در زمان دشوار در کنار ایران ایستاده و هم برای ایجاد یک کریدور امن و بدون وقفه به عنوان جایگزین افغانستان زمینه‌سازی کرده است.»

او می‌گوید این اقدام نه‌تنها تجارت دوجانبه پاکستان و ایران را افزایش می‌دهد، بلکه جایگاه پاکستان در تجارت منطقه‌ای را نیز پررنگ‌تر خواهد کرد.

پیشتر نیز در جریان جنگ ایران، با بسته شدن تنگه هرمز شماری از کشتی‌ها در بندرهای پاکستان پهلو گرفته بودند و عملیات تخلیه و بارگیری در بندر کراچی افزایش یافته بود.

مشتاق گهمن می‌گوید: «پس از این تصمیم، فعالیت بندرهای گوادر و کراچی بیش از پیش شتاب خواهد گرفت.»