شما در حال مشاهده نسخه متنی وبسایت بیبیسی هستید که از داده کمتری استفاده میکند. نسخه اصلی وبسایت را که شامل تمام تصاویر و ویدیوهاست، مشاهده کنید.
بازگشت به وبسایت یا نسخه اصلی
اطلاعات بیشتر درباره نسخه لایت که برای مصرف کمتر حجم دادههاست
آیا به کشف راز «سیاره نهم» منظومه شمسی نزدیک شدهایم؟
- نویسنده, فرناندو دوآرته
- شغل, بیبیسی
- زمان مطالعه: ۸ دقیقه
از زمانی که پلوتون در سال ۲۰۰۶ موقعیت خود را به عنوان سیاره از دست داد گفته شده است که در همسایگی هشت سیاره دیگر زندگی میکنیم. برخی دانشمندان معتقدند سیاره مرموز نهم وجود دارد و ما شاید به موهبت تلسکوپهای قدرتمند جدید در آستانه یافتن آن باشیم.
رصدخانه نجومی ورا روبین برفراز کوهی در شمال شیلی ماموریت خود را برای مشاهده تکاملی نگاه انسان به جهان در ژوئن سال ۲۰۲۵ شروع کرد و یکی از مواردی که امید است این ماموریت روشن کند چگونگی وضعیت منظومه خودمان است.
وجود سیاره نهم از سال ۲۰۱۶ تاکنون موضوع بحث، توجه و اختلاف نظر گسترده میان دانشمندان بوده است. در همان سال، دو اخترشناس به نامهای کنستانتین باتیگین و مایکل براون از مؤسسه فناوری کالیفرنیا (کلتک) در آمریکا مقالهای منتشر کردند و در آن استدلال کردند که سیارهای با جرمی حدود ۱۰ برابر جرم زمین در حاشیههای منظومه شمسی قرار دارد.
آنها مدعی شدند که تنها وجود یک جرم آسمانی پرجرم میتواند رفتار گروهی متشکل از شش جرم دوردست فراسوی نپتون را توضیح دهد؛ اجرامی یخی که فراتر از مدار نپتون، در ناحیهای موسوم به کمربند کویپر، به دور خورشید میچرخند. این مدارهای این جسم فرانپتونی دورافتاده بهطور غیرمعمولی کج و کشیده است و این ویژگیها نشان میدهد که ممکن است تحت تاثیر گرانشی همسایهای بزرگتر قرار داشته باشند.
پروفسور براون در گفتگو با بیبیسی گفت: «اگر سیاره نهم وجود نداشته باشد ما دیگر هیچ توضیحی برای بسیاری از رویدادهای شگفتآور نخواهیم داشت».
اگر علاقهمند به پیچیدگیها و اسرار نجوم نباشید شاید متوجه طنز ماجرا نشوید، پروفسور براون، طرفدار اصلی وجود یک سیاره جدید مرموز همان اخترشناسی است که دو دهه پیش تلاشهایش برای حذف سیاره نهم اهمیت فراوانی پیدا کرد.
از زمان کشف سیاره پلوتون در سال ۱۹۳۰ این سیاره کوچکترین و دوردستترین سیاره منظومه شمسی بوده است.
اما در سال ۲۰۰۵ براون و دو همکار او اریس را یافتند جرم نجومی هماندازه پلوتون که فراتر از نپتون به گرد خورشید میگردد.
کشف اریس به شدت بر تصمیم اتحادیه بینالمللی نجوم برای تغییر تعریف سیاره در همان سال و بیرون راندن پلوتون از خانواده سیارات منظومه شمسی و کاهش مرتبه آن به سیاره کوتوله مانند اریس اثر داشت.
عجیب و کم نور و دوردست
مشکل بزرگ برای یک سیاره نهم دیگر این است که هیچ کس تا امروز مشاهده تائيدشدهای از آن حداقل به طور رسمی نداشته است. برای مثال باتیگین و براون برای ادعای خود از مدلهای رایانهای استفاده کردهاند.
بخشی از آن به این دلیل است که سیاره نهم اگر وجود داشته باشد بسیار دور از ما قرار دارد.
اخترشناسان کلتک برآورد میکنند که این سیاره به طور متوسط نسبت به خورشید ۲۰ برابر دورتر از نپتون است. یعنی بیش از ۲۰۰۰۰ سال زمینی طول میکشد تا فقط یک دور به گرد خورشید بچرخد.
چنین جرمی با این فاصله دور از خورشید نور اندکی دارد که باعث میشود به طور باورنکردنی کم نور باشد.
برای اینکه موضوع پیچیدهتر شود آنها پیشبینی میکنند مدار سیاره نهم بسیار عجیب و غریب است. با اینکه مدار هشت سیاره به دور خورشید کمابیش مدور و تخت هستند اما حرکت عضو نهم منظومه شمسی بیضوی با انحراف زیاد نسبت به صفحه اصلی منظومه شمسی است.
اما دورنمای مشاهده آن در آستانه دگرگونی است.
هرچند تلسکوپهای قدرتمند قدیمی مانند تلسکوپ فضایی جیمز وب برای شناسایی اهداف ویژه در فضا طراحی شده است اما رصدخانه نجومی ورا روبین هر چند شب کل آسمان نیمکره جنوبی زمین را رصد میکند.
این رصدخانه مجهز به تجهیزاتی مانند بزرگترین دوربین دیجیتالی است که تا به حال ساخته شده است. این دوربین قرار است تصاویری از میلیاردها اجرام نجومی در ماموریت ده ساله خود تهیه کند از یکی از اهداف آن تهیه بیش از ۴۰۰۰۰ تصویر جدید از اجرام فرانپتونی دوردست خواهد بود.
دکتر سارا گریناستریت، اخترشناس این رصدخانه میگوید: «رصدخانه ورا روبین میتواند تعداد فراوانی از اجرام آسمانی کم نور و دوردست را که تا به حال نمیتوانستیم ببینیم رصد کند».
او میگوید: «اگر سیاره نهم در اندازه و موقعیت فرضی آن وجود داشته باشد رصدخانه رابین میتواند آن را بیابد».
یک بار دیگر نپتون؟
براون هم باور دارد که رصدخانه ورا روبین «یا میتواند سیاره نهم را به طور مستقیم بیابد یا شواهد معتبری برای وجود یا عدم وجود آن خواهد یافت». او فکر میکند اگر این سیاره وجود داشته باشد در یکی دو سال آینده مشاهده خواهد شد که یک نقطه عطف بهیادماندنی خواهد بود.
او میگوید: «سیاره نهم پنجمین سیاره بزرگ در منظومه شمسی خواهد بود و اولین سیارهای که در ۱۸۰ سال اخیر کشف شده است.»
این اخترشناس به کشف رسمی نپتون در سال ۱۸۴۶ اشاره میکند.
پس از آنکه اخترشناسان متوجه انحرافها و الگوهای غیرمعمول در مدار اورانوس همسایه نپتون شدند وجود نپتون را پیشبینی کردند. یوهان گوتفرید گاله، اخترشناس آلمانی با استفاده از محاسباتی توانست موقعیت مکانی نپتون را در فضا تعیین کند.
چندی بعد روشن شد که مدتها قبل در سال ۱۶۱۲ گالیلئو گالیله نپتون را مشاهده کرده بود اما آن را سیاره تشخیص نداده بود چون حرکت آن در مقایسه با ستارگان و تلسکوپهای آن زمان بسیار کند و نامحسوس بود.
آیا چنین وضعیتی در مورد سیاره نهم هم اتفاق افتاده است؟
مالنا رایس، استاد نجوم و اخترفیزیک در دانشگاه ییل گمان میکند که چنین وضعیتی در مورد سیاره نهم وجود داشته باشد.
او میگوید: «من به هیچ عنوان نمیتوانم بپذیرم که سیاره نهم در دادهها و اطلاعات ما وجود نداشته باشد. باید فقط کمی دقیقتر مشاهده کنیم».
آوریل سال گذشته گروهی از دانشمندان تایوان، ژاپن و استرالیا دقیقا همین کار را کردند.
آنها بررسیهای نجومی دو تلسکوپ فضایی فروسرخ که به ترتیب در سالهای ۱۹۸۳ و ۲۰۰۶ را تحلیل کردند و چندین نقطه کمرنگ یافتند که به عنوان سیاره ناشناخته در حال حرکت در طول این ۲۳ سال مطرح شده بود.
برخی اخترشناسان با شک و تردید به این یافتهها نگاه کردند و حتی گروه پژوهش هم در مورد آن محتاطانه رفتار کرد.
تری فان، سرپرست پژوهش در دانشگاه ملی تسینگهوا میگوید: «هنوز زود است که بگوییم پژوهش ما کشف سیاره نهم منظومه شمسی است». به جای آن او این کشف را « نامزد احتمالی سیاره نهم» مینامد.
اما یک نکته در این میان وجود دارد. وجود سیاره نهم رویداد غیرمنتظرهای برای اخترشناسانی مانند رایس نخواهد بود.
پیشبینی میشود سیاره فرضی بزرگتر از زمین و کوچکتر از نپتون باشد و رایس میگوید این عمومیترین اندازه برای سیاره در منظومههای دیگر است.
او میگوید: «ما این نوع سیارات را تقریبا در اطراف نیمی از ستارگان دیگر میبینیم و ما چنین سیارهای در منظومه شمسی نداریم».
اگر سیاره نیست پس چیست؟
اما مخالفان فرضیه سیاره نهم استدلالهایی مانند خطاهای مشاهدهای در تحلیلهای باتیگین و براون تا تاریخچه پیشین درباره سیاره اسرارآمیز را مطرح کردهاند. یک سیاره ایکس فرضی که به دنبال اورانوس حرکت میکرد و اوایل قرن بیستم مطرح شد اما مدتی بعد رد شد.
استدلال دیگری که باعث شک و تردید میشود، کشف آمونیت در سال ۲۰۲۳ است، یک جرم فرانپتونی دوردست که مدار آن با شش جرم فرانپتونی دیگر که در ابتدا باتیگین و براون تجزیه و تحلیل کرده بودند، همسو نیست.
در عین حال، نظریه رقیب دیگری نیز از سوی گروهی از اخترفیزیکدانان در مرکز پژوهشهای یولیش آلمان مطرح شده است. آنها در سال ۲۰۲۵ شبیهسازیهای رایانهای انجام دادند که نشان میدهد عبور نزدیک یک ستاره پرجرم، میلیاردها سال پیش، میتوانسته آشفتگی گرانشی شدیدی ایجاد کند که در نهایت به تغییر مدار اجرام فراسوی نپتون انجامیده است.
پروفسور سوزانا فالزنر، مدیر پژوهش میگوید: «من نمیگویم سیاره نهم نمیتواند وجود داشته باشد اما احتمال آن بسیار کم است».
گریناستریت میگوید شواهد برای وجود سیاره دیگر در سالهای اخیر کاهش پیدا کرده است. حتی اگر تصاویر رصدخانه ورا روبین نتواند سیاره نهم را بیاید و آشکار کند او درباره آنچه به جای آن خواهند یافت بسیار امیدوار است.
او میگوید: «پهنه وسیعی خارج از منظومه شمسی وجود دارد که هنوز تا حد زیادی نامکشوف است. کسی چه میداند چه چیزها در این پهنه خواهیم یافت».
«با هر پرسشی که پاسخ میدهیم همیشه پرسشهای تازهای در برابر ما قرار میگیرد».
