Các băng đảng ma túy Mexico đặt cơ sở chế ma túy đá ở Nigeria thế nào?

Vị thẩm phán Nigeria khoác lễ phục chỉnh tề, các luật sư tuân thủ đầy đủ nghi thức tố tụng.

Nhưng phiên xét xử này không diễn ra trong một phòng xử án tiện nghi ở thủ đô Lagos, mà ngay bên trong một cơ sở nghi sản xuất ma túy bị nằm sâu trong một khu rừng rậm.

Ba người Mexico và bảy người Nigeria bị còng tay, được đưa tới trước mặt Thẩm phán Musa Kakaki trong lúc ông đang kiểm tra những loại hóa chất và thiết bị mà họ bị cáo buộc đã sử dụng để sản xuất ma túy đá (methamphetamine, còn gọi là meth, crystal meth hay tại Nigeria là "ice").

Một mùi hăng, cay nồng bao trùm khu vực do một thùng lớn chứa ma tuý đá dạng lỏng đang trong quá trình kết tinh. Bên cạnh đó, nhiều bể chứa chất lỏng sẫm màu, đặc quánh – được mô tả là ma tuý đá thô, chưa qua tinh chế – cũng bốc lên mùi hóa chất rất mạnh.

Khắp công trình xây dựng còn dang dở là các bình khí propane, bao xút ăn da (caustic soda) cùng nhiều vật liệu khác.

Việc đưa Tòa án Liên bang Nigeria đến một địa điểm cách Lagos khoảng hai giờ lái xe là điều rất hiếm thấy trong hệ thống tư pháp nước này. Tuy nhiên, Cơ quan Phòng chống Ma túy Quốc gia Nigeria (NDLEA) cho biết điều đó là cần thiết để thẩm phán có thể tận mắt chứng kiến quy mô của đường dây.

Khi các nghi phạm bị bắt hồi tháng 5, NDLEA gọi đây là vụ triệt phá ma túy đá lớn nhất trong lịch sử Nigeria. Cơ quan này cho biết đã thu giữ hơn 2 tấn ma tuý đá, trị giá khoảng 360 triệu USD (khoảng 9.500 tỷ đồng)

NDLEA khi đó tuyên bố họ đã "giáng thêm một đòn chí mạng" và triệt phá "một đường dây sản xuất ma tuý đá Nigeria - Mexico có quy mô hàng triệu USD và trình độ kỹ thuật rất cao."

Vào tháng sau đó, lực lượng chức năng tiếp tục phát hiện thêm một phòng cơ sở sản xuất ma tuý đá khác nằm trong rừng ở bang Oyo lân cận.

Lần này, họ bắt giữ năm nghi phạm, trong đó có một "chuyên gia sản xuất ma tuý đá" người Mexico.

Những cuộc đột kích này phản ánh một xu hướng lớn hơn: châu Phi, đặc biệt là Tây Phi, đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong thị trường ma túy tổng hợp toàn cầu, khi các băng đảng tội phạm không chỉ sử dụng khu vực này làm điểm trung chuyển mà còn biến nơi đây thành điểm sản xuất.

Theo các cơ quan hành pháp, những chuyên gia Mexico chuyên sản xuất ma tuý đá – thường được gọi là đầu bếp – ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong các phòng thí nghiệm ở châu Âu và châu Phi, hợp tác với người địa phương.

Việc sản xuất ma tuý đá đã trở nên tinh vi hơn rất nhiều trong vài thập kỷ qua.

"Họ đã hoàn thiện quy trình. Ma túy đá của Mexico có độ tinh khiết và độ mạnh cao nhất," ông James Griego, người đứng đầu các chiến dịch chống ma túy của Bộ Tư lệnh châu Phi của Mỹ (Africom), nói với BBC.

Africom – đơn vị phụ trách các hoạt động quân sự của Mỹ tại châu Phi – đã cung cấp thông tin tình báo cho nhiều cơ quan chống ma túy trong khu vực để hỗ trợ các cuộc bố ráp.

"Bất kỳ ai tính sử dụng ma tuý đá đều hiểu rằng hàng của Mexico là loại tốt nhất thế giới," Griego nói thêm.

Lần đầu tiên NDLEA công bố phát hiện một cơ sở sản xuất ma tuý đá có liên quan đến người Mexico là vào năm 2016, khi cơ quan này gọi đó là một "siêu cơ sở".

Kể từ đó, các cơ sở có sự tham gia của người Mexico cũng đã bị phát hiện tại Kenya, Mozambique và Nam Phi.

Theo ông Griego, "từ năm 2023 đến nay đã có 14 phòng thí nghiệm do người Mexico điều hành bị triệt phá. Năm 2023 có 1 vụ (ở Mozambique). Năm 2024 có 6 vụ. Năm 2025 có 2 vụ. Riêng năm nay đã có 5 vụ".

"Trong số 5 vụ năm nay thì có bốn vụ ở Nigeria," ông nói.

Thông tin tình báo từ Africom và Cơ quan Phòng chống Ma túy Mỹ (DEA) cho thấy một số phòng thí nghiệm này có liên hệ với hai băng đảng ma túy lớn nhất Mexico là Sinaloa và Jalisco New Generation (CJNG)

Điều trần trước Quốc hội Mỹ hồi tháng Năm, Tư lệnh Africom, Tướng Dagvin Anderson, khẳng định các nhóm vũ trang tại châu Phi đang hợp tác với các băng đảng ma túy.

"Các băng đảng ma túy ngày càng tăng tài trợ cho các tổ chức khủng bố ở châu Phi để giúp mở rộng phạm vi hoạt động và tăng khả năng chiến đấu," ông nói với các nhà lập pháp.

Khác với cocaine hay heroin – vốn phụ thuộc vào cây trồng – ma tuý đá là ma túy tổng hợp, có thể được sản xuất ở bất kỳ đâu nếu có đủ hóa chất và kỹ thuật. Điều này giúp các tổ chức tội phạm dễ dàng mở rộng sản xuất sang những khu vực mới.

Ma tuý đá tạo cảm giác hưng phấn rất mạnh và kéo dài, nhưng cũng gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng.

Người sử dụng đối mặt với nguy cơ cao mắc các bệnh tim mạch, suy dinh dưỡng do chế độ ăn uống kém và, nếu có hành động tiêm chích, có nguy cơ mắc các bệnh lây truyền qua đường máu.

Việc cai nghiện cũng rất khó khăn vì người sử dụng thường phải đối mặt với lo âu, trầm cảm nặng, mệt mỏi và cơn thèm thuốc dữ dội.

Khi các đường dây buôn bán ma tuý đá thiết lập những mạng lưới phân phối mới vượt ra ngoài các tuyến vận chuyển truyền thống, ngày càng nhiều người có nguy cơ tiếp xúc với loại ma túy này.

Tây Phi có nhiều lợi thế hấp dẫn đối với các băng đảng ma túy Mexico, trước hết là những khu rừng rộng lớn rất thích hợp để xây dựng các cơ sở sản xuất bí mật.

"Dân số cũng là một yếu tố thu hút họ, đặc biệt là lực lượng thanh niên đông đảo, vì điều đó đồng nghĩa với nguồn lao động giá rẻ và một thị trường tiêu thụ nội địa," người phát ngôn Cơ quan Phòng chống Ma túy Quốc gia Nigeria (NDLEA), ông Femi Babafemi, nói với BBC.

Giới chức lo ngại việc sử dụng ma tuý đá sẽ gia tăng tại Nigeria. Một cuộc khảo sát năm 2018 cho thấy 14,4% người trưởng thành ở nước này từng sử dụng một loại ma túy bất hợp pháp – cao hơn gấp đôi mức trung bình toàn cầu theo ước tính của Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC).

Theo tổ chức Global Initiative Against Transnational Organized Crime, việc sử dụng ma tuý đá đã lan rộng khắp châu Phi.

Tại Đông Phi, loại ma túy này đã trở nên phổ biến ở các quốc gia như Kenya và Tanzania. Ở miền nam châu Phi, đặc biệt là Nam Phi, ma tuý đá còn được gọi là "tik".

Các đường dây ma túy không chỉ nhắm đến thị trường quốc tế mà còn quan tâm đến thị trường tiêu thụ nội địa đang phát triển. Đồng thời, vị trí địa lý của châu Phi giúp việc vận chuyển ma túy sang châu Á và châu Âu trở nên thuận lợi hơn.

Việc sản xuất ma túy tại Tây Phi giúp các đối tượng buôn lậu tiếp cận các tuyến vận tải biển trên Đại Tây Dương. Hệ thống biên giới lỏng lẻo và việc quản lý nhập khẩu hóa chất chưa chặt chẽ tại khu vực giúp giảm chi phí để đưa ma túy tới các thị trường tiêu thụ có lợi nhuận cao.

Tại châu Âu, UNODC cho biết việc sử dụng ma tuý đá đã tăng 47% trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2024. Trong khi đó, tại Đông Á và Đông Nam Á, lượng ma tuý đá bị lực lượng chức năng thu giữ đã đạt mức cao kỷ lục trong năm 2024.

"Điều đó giúp rút ngắn chuỗi cung ứng của họ tới châu Á và rút ngắn con đường đưa hàng sang châu Âu," ông Griego nói.

Kể từ khi trở lại nắm quyền vào năm 2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tăng cường các nỗ lực nhằm trấn áp các băng đảng ma túy Mỹ Latinh và hoạt động của chúng.

"Các băng đảng này đang chịu áp lực từ nhiều nơi trên thế giới," ông Babafemi nói. "Vì vậy, họ đang coi Tây Phi như một trung tâm sản xuất quy mô lớn."

Một số chuyên gia cho rằng việc giám sát chặt chẽ hơn đối với các tuyến buôn lậu truyền thống từ Mỹ Latinh có thể là một trong những yếu tố khiến các băng đảng ma túy đa dạng hóa hoạt động của mình.

"Điều đó chắc chắn là một phần trong tính toán khiến các băng đảng Mexico gia tăng hoạt động ở châu Phi. Tuy nhiên, đó chỉ là một phần của câu chuyện," ông Griego nói.

"Sinaloa và Jalisco New Generation từ lâu đã là hoạt động trên phạm vi toàn cầu. Họ đã hoạt động ở châu Phi từ những năm 1990."

Tuy nhiên, số lượng các cuộc đột kích nhằm vào những phòng thí nghiệm sản xuất ma tuý đá trái phép tại châu Phi gia tăng trong thời gian gần đây có thể cho thấy các băng đảng đang ngày càng bám rễ sâu hơn tại lục địa này.

Một điều rõ ràng là hoạt động buôn bán ma túy không còn chỉ "quá cảnh" qua châu Phi mà đang hình thành thêm các cơ sở sản xuất và thị trường tiêu thụ mới ngay tại đây.

Thông qua các biện pháp như việc đưa phiên tòa đến ngay hiện trường phòng thí nghiệm, tăng cường giám sát và sử dụng thông tin tình báo, giới chức Nigeria khẳng định họ có đủ khả năng đối phó với thách thức này.

"Đây chắc chắn là một mối lo ngại, nhưng cũng giúp chúng tôi luôn cảnh giác và chủ động. Chính vì thế, chúng tôi có thể bắt giữ họ trước khi ma túy được tuồn ra cộng đồng và thị trường quốc tế," người phát ngôn NDLEA Femi Babafemi nói.

"Chúng tôi đã chứng minh rằng Nigeria sẽ không phải là nơi trú ẩn an toàn của họ."