حمله اوکراین به کشتی ایرانی در خزر؛ پیامی به تهران، مسکو یا واشنگتن؟

در حالی که خاورمیانه و اوراسیا از پیش با مجموعه‌ای از بحران‌ها و تنش‌های درهم‌تنیده روبه‌رو هستند، حمله اوکراین به یک کشتی ایرانی در دریای خزر توجه‌ها را به بعد تازه‌ای از این منازعات جلب کرده است؛ منازعاتی که به نظر می‌رسد بیش از گذشته از مرزهای جغرافیایی سنتی خود فراتر رفته‌اند.

این حمله در نگاه نخست ممکن است صرفاً در چارچوب جنگ چندساله روسیه و اوکراین تفسیر شود، اما زمان وقوع آن و شرایط ژئوپلیتیکی حاکم بر منطقه، پرسش‌های تازه‌ای را درباره اهداف، پیام‌ها و پیامدهای احتمالی آن مطرح کرده است؛ پرسش‌هایی که هنوز پاسخ روشنی برای آنها وجود ندارد.

در میان گمانه‌زنی‌های گسترده درباره انگیزه‌های این حمله، تهران و کی‌یف کوشیده‌اند از تبدیل آن به بحرانی دیپلماتیک جلوگیری کنند. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، گفت در تماس با آندری سیبیها، همتای اوکراینی خود، اطمینان یافته است که هدف قرار گرفتن کشتی ایرانی «غیرعمدی» بوده و اوکراین قصد تشدید تنش را ندارد.

آقای عراقچی در شبکه ایکس نوشت: «اوکراین خواهان تشدید تنش نیست. ایران نیز به دنبال تشدید تنش نیست، اما به روشنی اعلام کرده که هرگونه حمله به شهروندان یا منافعش غیرقابل قبول است.» او همچنین تاکید کرد که خسارت‌های واردشده باید جبران شود.

وزیر خارجه اوکراین نیز با تایید گفت‌وگوی خود با همتای ایرانی، گفت هدف از این تماس «جلوگیری از تشدید غیرضروری تنش» بوده است. آندری سیبیها تاکید کرد که تمامی اقدامات اوکراین صرفاً در راستای دفاع از این کشور در برابر تهاجم روسیه انجام می‌شود و هرگز با هدف حمله به کشتی‌های غیرنظامی یا افراد غیرنظامی طراحی نشده است.

او همچنین با اشاره به گزارش‌های مربوط به کشته شدن یک شهروند ایرانی و آسیب دیدن یک شناور غیرنظامی، گفت ریشه اصلی این حوادث «تجاوز روسیه به اوکراین» است و مسکو مسئولیت کامل پیامدهای ناشی از آن را بر عهده دارد. آقای سیبیها در عین حال خواستار پرهیز از هرگونه اقدام تنش‌زا و پایان حمایت از جنگ روسیه علیه اوکراین شد و افزود: «موضع ما تغییری نکرده است؛ اروپا و خاورمیانه شایسته ثبات، امنیت و صلح هستند.»

اوکراین مدعی است کشتی هدف قرارگرفته در انتقال محموله‌های نظامی میان ایران و روسیه نقش داشته است. ایران اما این ادعا را رد می‌کند و می‌گوید هدف حمله، یک کشتی تجاری بوده است. همزمان، مقام‌های جمهوری اسلامی هشدار داده‌اند که این اقدام «بی‌پاسخ نخواهد ماند».

با این حال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: انگیزه احتمالی این حمله چه بوده و چه پیامدهایی می‌تواند برای ایران و معادلات منطقه‌ای به همراه داشته باشد؟

دلیل اقدام اوکراین چه بود؟

از زمان آغاز جنگ اوکراین، کی‌یف بارها تهران را به تامین پهپاد و تجهیزات نظامی برای مسکو متهم کرده است. طبق گزارش‌ها، در همین دوره، دریای خزر نیز به یکی از مسیرهای مهم تجارت و ارتباطات لجستیکی میان ایران و روسیه بوده است.

اوکراین در ماه‌های اخیر دامنه حملات خود را از اهداف نظامی به بنادر، زیرساخت‌ها و مسیرهای لجستیکی مرتبط با جنگ نیز گسترش داده است. از این منظر، حمله به کشتی ایرانی می‌تواند ادامه تلاش کی‌یف برای مختل کردن شبکه پشتیبانی روسیه تلقی شود. اما چرا حالا و در شرایطی که تنش‌ها با ایران بالا گرفته چنین تصمیمی گرفته شده است؟

نیکیتا اسمگین، پژوهشگر روسی مسائل ایران و روسیه، در گفتگو با بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: «اگر صرفا از منظر نظامی به موضوع نگاه شود، انتخاب چنین هدفی چندان بدیهی به نظر نمی‌رسد. در سال ۲۰۲۲، روسیه تعداد زیادی پهپاد تهاجمی ساخت ایران دریافت کرد و این موضوع تاثیر قابل توجهی بر تاکتیک‌های نیروهای روس در میدان نبرد گذاشت. اما طی حدود سه سال، روسیه توانست نزدیک به ۹۰ درصد فرایند تولید این پهپادها را بومی‌سازی کند و اکنون به نظر می‌رسد قادر است آنها را به طور کامل در داخل کشور تولید کند.»

او در ادامه می‌افزاید: «بنابراین، اگر صرفا از منظر ضرورت نظامی به این پرسش پاسخ دهیم، دشوار است بتوان ادعا کرد که ایران همچنان نقش مهمی در پشتیبانی از تلاش‌های جنگی روسیه ایفا می‌کند. این نقش در مراحل ابتدایی جنگ پررنگ بود، اما از آن زمان تاکنون اهمیت آن به شکل قابل توجهی کاهش یافته است.»

این ارزیابی این پرسش را پررنگ‌تر می‌کند که آیا تصمیم اوکراین برای هدف قرار دادن کشتی ایرانی فراتر از مسئله همکاری‌های میان تهران و مسکو بوده است؟

در همین حال برخی تحلیلگران احتمال می‌دهند انتخاب این هدف حامل پیامی سیاسی نیز بوده باشد؛ پیامی خطاب به تهران، مسکو و حتی واشنگتن.

حمیدرضا عزیزی، متخصص روابط ایران و روسیه، به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: «یکی از برداشت‌های مطرح در میان برخی تحلیلگران ایرانی این است که ولودیمیر زلنسکی ممکن است از این عملیات در پی آن بوده باشد که توانایی و کارآمدی اوکراین را برای دولت ترامپ به نمایش بگذارد؛ به‌ویژه در شرایطی که برخی متحدان اروپایی آمریکا تمایل چندانی به مشارکت مستقیم در عملیات نظامی علیه ایران نشان نداده‌اند.»

یولیا رکنی‌فرد، استاد دانشگاه تیلر مالزی نیز احتمال می‌دهد زلنسکی با چنین اقدامی در پی اثبات ارزش راهبردی اوکراین برای آمریکا و اروپا است.

باید دید این حمله عمدتا در چارچوب جنگ اوکراین با روسیه انجام شده یا محاسبات سیاسی گسترده‌تری نیز در انتخاب هدف نقش داشته است.

آیا آمریکا، اسرائیل یا ناتو نقشی در این حمله داشتند؟

وقوع این حمله در شرایطی که اوکراین در سال‌های اخیر به شدت به حمایت نظامی و مالی آمریکا و متحدان غربی‌اش وابسته بوده و روابط کی‌یف با دولت دونالد ترامپ نیز با فراز و فرودهایی همراه بوده است، این پرسش را مطرح کرده که آیا این عملیات صرفاً با تصمیم و توانایی اوکراین انجام شده یا بازیگران دیگری نیز در طراحی یا اجرای آن نقش داشته‌اند.

هیچ مدرک علنی و مستقلی که از مشارکت آمریکا، اسرائیل یا اعضای ناتو در طراحی یا اجرای این حمله حکایت داشته باشد، منتشر نشده است و روایت‌های مطرح‌شده درباره نقش احتمالی آنها فعلا در حد فرضیه باقی مانده است.

با این حال، برخی تحلیلگران میان مشارکت مستقیم و همسویی منافع تفاوت قائل می‌شوند. از نگاه آنها، حتی بدون هماهنگی عملیاتی، حمله می‌توانسته در راستای منافع چند بازیگر قرار گیرد. گروهی دیگر نیز انجام چنین عملیاتی را بدون حمایت اطلاعاتی یا دست‌کم چراغ سبز سیاسی متحدان اوکراین بعید می‌دانند.

حمیدرضا عزیزی می‌گوید: «یکی از استدلال‌ها در این زمینه این است که این عملیات باید در چارچوب نقش فعال‌تر غرب در رویارویی با ایران مورد ارزیابی قرار گیرد. اوکراین می‌تواند در عین داشتن انگیزه مستقل برای اقدام علیه ایران، به ابزاری برای اعمال فشار بیشتر بر تهران نیز تبدیل شده باشد.»

طرفداران این فرضیه به برخی تحولات زمینه‌ای نیز اشاره می‌کنند؛ از جمله اظهارات دبیرکل ناتو درباره حمایت لجستیکی بعضی اعضای این ائتلاف از عملیات آمریکا، گزارش‌ها درباره موافقت بریتانیا با استفاده آمریکا از شماری از پایگاه‌های نظامی این کشور و برنامه بلغارستان برای میزبانی از هواپیماهای نظامی آمریکا.

این تحولات ممکن است از افزایش نقش برخی اعضای ناتو در بحران ایران حکایت داشته باشد، اما به خودی خود ارتباطی میان آنها و عملیات اوکراین را اثبات نمی‌کند.

در کنار این روایت، فرضیه دیگر، بیشتر بر منافع احتمالی آمریکا و اسرائیل تمرکز دارد. بر اساس این دیدگاه، همزمان با تهدید حوثی‌ها علیه کشتیرانی در باب‌المندب و نگرانی از گسترش بحران در دریای سرخ، ایجاد فشار در حوزه‌ای دیگر می‌توانست دامنه انتخاب‌های تهران را محدودتر کند. در چنین چارچوبی، برخی احتمال می‌دهند اوکراین، در صورت وجود هماهنگی، اعمال بخشی از این فشار را بر عهده گرفته باشد.

یولیا رکنی‌فرد بر این باور است که این حمله به احتمال زیاد با هماهنگی آمریکا انجام شده است: «اجرای چنین حمله دوربردی احتمالا بدون کمک ایالات متحده برای کی‌یف ممکن نبود. در صورتی که این فرض درست باشد باید آن‌را حمله‌ای آمریکایی دانست که از طریق اوکراین انجام شده است.»

او در عین حال نتیجه می‌گیرد که بعید است چنین کارزاری دوام داشته باشد: «اوکراین مهمات کافی ندارد که بخشی از آن را از جنگ با روسیه منحرف کند و به چنین عملیاتی اختصاص دهد.»

تلاش برای تحریک اروپا هم می‌تواند یکی دیگر از احتمالاتی باشد که روی میز قرار می‌گیرد. بر اساس این تئوری ممکن است حمله اوکراین با این فرض صورت گرفته باشد که ایران به آن پاسخ دهد و در نهایت اروپا که در جریان بحران اخیر کمتر در کنار آمریکا ایستاده، در نهایت مواضع قاطع‌تری اتخاذ کند و به شکل جدی‌تری وارد مناقشه با تهران شود.

خانم رکنی‌فرد البته این فرض را چندان جدی نمی‌داند و می‌گوید: «اگر هدف از این حمله کشاندن اروپا به جنگ با ایران بوده باشد، این پرسش مطرح است که چنین اقدامی چه سودی برای طرف‌های درگیر خواهد داشت. کشورهای اروپایی همین حالا نیز برای تامین تسلیحات مورد نیاز اوکراین در جنگ با روسیه با کمبود منابع روبه‌رو هستند.»

اما شاید نکته پنهان در چنین فرضیه‌ای گسترش حمایت‌های سیاسی اروپا و همچنین منزوی کردن بیشتر ایران باشد؛ سیاست کشورهای اروپایی از زمان جنگ اخیر آمریکا و اسرائيل با ایران، نارضایتی دونالد ترامپ را به همراه داشته است؛ شاید نوع واکنش ایران باعث شود کشورهای اروپایی رویکرد فعالانه‌تری در این بحران اتخاذ کنند؛ رویه‌ای که بیشتر مورد نظر رئيس جمهور آمریکا قرار گیرد.

معمای پاسخ تهران

صرف‌نظر از اینکه کدام‌یک از روایت‌های مطرح‌شده درباره این حمله به واقعیت نزدیک‌تر باشد، به نظر می‌رسد تهران و کی‌یف فعلاً در تلاش‌اند از تبدیل این حادثه به بحرانی بزرگ‌تر جلوگیری کنند. گفت‌وگوی عباس عراقچی و آندری سیبیها و تاکید دو طرف بر ضرورت پرهیز از تشدید تنش، نشان می‌دهد که دست‌کم در سطح دیپلماتیک اراده‌ای برای مهار تبعات این رویداد وجود دارد.

با این حال، نحوه واکنش ایران در آینده به ارزیابی مقام‌های این کشور از ماهیت حمله بستگی خواهد داشت. اگر توضیحات اوکراین درباره غیرعمدی بودن هدف قرار گرفتن کشتی ایرانی برای تهران قانع‌کننده باشد، احتمالاً موضوع در چارچوب اعتراض‌های دیپلماتیک، مطالبه جبران خسارت و پیگیری‌های سیاسی باقی خواهد ماند. اما اگر این حمله در تهران بخشی از روندی گسترده‌تر برای افزایش فشار بر ایران تلقی شود، گزینه‌های دیگری نیز ممکن است مورد بررسی قرار گیرند.

در چنین شرایطی، واکنش مستقیم نظامی برای ایران پرهزینه خواهد بود؛ چون می‌تواند تهران را بیش از گذشته درگیر جنگ روسیه و اوکراین کند و به افزایش تنش با اروپا و متحدان کی‌یف بینجامد. از سوی دیگر، واکنش‌های سیاسی یا دیپلماتیک نیز خالی از هزینه نیستند.

حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر مسائل ایران، از جمله به احتمال تغییر موضع تهران در قبال برخی موضوعات مرتبط با جنگ اوکراین، از جمله شناسایی رسمی کریمه یا مناطق تحت کنترل روسیه در شرق اوکراین، اشاره کرده است؛ اقدامی که جمهوری اسلامی تاکنون از آن خودداری کرده است.

یولیا رکنی‌فرد، پژوهشگر مسائل خاورمیانه، معتقد است که فعلاً واکنش ایران در سطح دیپلماتیک باقی مانده، اما در صورت تکرار حوادث مشابه، احتمال بررسی گزینه‌های تلافی‌جویانه وجود خواهد داشت. در مقابل، نیکیتا اسمگین، پژوهشگر روسی مسائل ایران و روسیه، می‌گوید از منظر نظامی اهداف مهم‌تری برای اوکراین در داخل خاک روسیه وجود دارند و همین موضوع این احتمال را تقویت می‌کند که حمله به کشتی ایرانی صرفاً یک اقدام تاکتیکی نبوده و حامل پیام‌های سیاسی یا راهبردی گسترده‌تری بوده باشد.

در نهایت، هنوز روشن نیست که حمله به کشتی ایرانی در دریای خزر یک حادثه موردی بوده یا نشانه‌ای از گسترش دامنه جنگ اوکراین به عرصه‌های جدید. اما همین رویداد بار دیگر نشان داد که مرز میان جنگ روسیه و اوکراین، تنش‌های ایران و غرب و رقابت‌های ژئوپلیتیکی خاورمیانه و اوراسیا تا چه اندازه کمرنگ شده است؛ به گونه‌ای که حتی یک حادثه در دریای خزر نیز می‌تواند پیامدهایی فراتر از محل وقوع خود پیدا کند.