«فیلین»، موشک جدید روسیه؛ چرا برای اوکراین خطرناک است؟

از اواخر تابستان ۲۰۲۶، روسیه برای حمله به اوکراین از موشک کروز «فیلین» استفاده می‌کند؛ موشکی نسبتا کوچک و احتمالا کم‌هزینه، اما با مشخصات اعلام‌شده‌ای قابل توجه.

هنوز اطلاعات کاملی درباره این موشک در دست نیست. تاکنون تصویری از بخشی آسیب‌دیده از یک موشک «فیلین» که ظاهرا سرنگون شده، در اینترنت منتشر شده است. همچنین اطلاعاتی کلی درباره ساختار، قطعات الکترونیکی و موتور آن نیز در ۲۲ اکتبر از سوی وزارت دفاع اوکراین منتشر شد.

کارشناسان نظامی اتفاق‌نظر دارند که موشک‌های «فیلین» در صورتی که روسیه بتواند تولید انبوه آن‌ها را راه‌اندازی کند، قادر خواهند بود فشار بر سامانه پدافند هوایی اوکراین را به طور قابل توجهی افزایش دهند.

درباره این محصول جدید صنایع نظامی روسیه چه می‌دانیم و این موشک چه خطری برای اوکراین ایجاد می‌کند؟

ویژگی‌های عمومی موشک

بر اساس داده‌های اداره اصلی اطلاعات وزارت دفاع اوکراین، موشک «فیلین» در سازمان علمی - تولیدی «مولنیا» در مسکو، که بخشی از شرکت «تسلیحات موشکی تاکتیکی» است، توسعه یافته است.

«فیلین» یک موشک کروز کوچک با موتور توربوجت است که با استفاده از یک بوستر پرتاب اولیه از سکوی زمینی شلیک می‌شود.

این موشک با حداکثر سرعتی تا ۸۰۰ کیلومتر در ساعت، بردی حدود ۱۲۰۰ کیلومتر دارد و می‌تواند در ارتفاعی از سطوح بسیار پایین (کمتر از ۲۰۰ متر) تا ۶ کیلومتر پرواز کند.

البته این ارقام، مشخصات حداکثری اعلام‌شده هستند و نه نتایج آزمایش‌های مستقل از عملکرد آن در شرایط پروازی.

بر اساس اطلاعات، «فیلین» با دو نوع سرجنگی، به وزن‌های ۵۰ و ۱۰۰ کیلوگرم، عرضه شده است.

برخلاف پهپادهای انتحاری خانواده «گران» که به تدریج از پهپادهای کندرو مجهز به موتور پیستونی به سلاح‌های تهاجمی پرسرعت با موتور توربوجت تبدیل شده‌اند، «فیلین» از همان ابتدا به عنوان یک موشک کروز طراحی شده بود.

سرگی بسکرستنوف، مشاور رئیس‌جمهور اوکراین که با نام «فلش» شناخته می‌شود، می‌نویسد: «مدت‌هاست پیش‌بینی می‌کنم که دشمن ما در آینده نه بر "شاهد"های جت، بلکه بر موشک‌های کروز ارزان‌قیمت تکیه خواهد کرد. آن‌ها سریع‌تر و مانورپذیرتر هستند، می‌توانند در ارتفاع پایین پرواز کنند و نسبت به "شاهد" سرجنگی بزرگ‌تری حمل کنند. آن‌ها به پایگاه‌های پرتاب پهپاد نیاز ندارند، بسیاری از آن‌ها را می‌توان از بالگردها و پهپادها پرتاب کرد و مهم‌تر از همه، می‌توان آن‌ها را با قطعات ساخت روسیه تولید کرد.»

دست‌کم تولید قطعات اصلی موشک «فیلین» در داخل روسیه بومی‌سازی شده است. این موشک از موتور توربین گازی کوچک R-500 استفاده می‌کند که توسط شرکت روسی «رینولدز» ساخته می‌شود.

همین موتور روی موشک هوا به سطح S-71K «کاور» و همچنین مهمات سرگردان هوابرد S-71M «مونوخروم» نصب شده است؛ دو سامانه‌ای که توسط دفتر طراحی سوخو توسعه یافته‌اند و به تازگی به خدمت ارتش روسیه درآمده‌اند.

در مقابل، برخی از سامانه‌های قدیمی‌تر روسیه مانند نسخه‌های جت «گران» و «باندرول» از موتورهای چینی استفاده می‌کنند که در رده محصولات غیرنظامی طبقه‌بندی و عرضه می‌شوند.

موشک «فیلین» چه تهدیدی به شمار می‌رود؟

راه‌های مقابله با موشک فیلین چیست؟

تعقیب «فیلین» برای پهپادهای رهگیر دشوار است، اما سرعت آن از سرعت بیشتر سامانه‌های مدرن پدافند هوایی بالاتر نیست. سامانه‌های موشکی ضدهوایی و جنگنده‌ها توانایی مقابله با هر نوع موشک کروز را دارند. با این حال، برای تضمین رهگیری موفق، به یک سامانه دفاع هوایی چندلایه و عمق‌دار نیاز است.

هواپیماها می‌توانند موشک‌های کروز را در فاصله‌ای دور از اهدافی که باید محافظت شوند، سرنگون کنند. اما حتی رهگیری موفق نیز ممکن است پرهزینه باشد؛ اگر برای هر هدف نسبتا ارزان، از مهمات کمیاب، مانند موشک‌های AIM-9 سایدوایندر، استفاده شود.

همچنین در مورد موشک‌های کروز که قادرند در ارتفاع بسیار پایین پرواز کنند، استفاده از ابزارهای ساده‌تر، مانند توپ‌های هواپیما، دشوار و خطرناک است.

یکی از گزینه‌ها، استفاده از سامانه‌های هدایت لیزری آمریکایی APKWS است که راکت‌های معمولیِ بدون هدایت را به مهمات بسیار دقیق تبدیل می‌کنند.

سامانه‌های موشکی پدافند هوایی نیروهای مسلح اوکراین نیز قادر به هدف قرار دادن موشک‌های کروز «فیلین» هستند، اما در اینجا نیز هزینه مهمات و محدودیت در تامین آن‌ها اهمیت زیادی دارد.

توسعه و تولید سامانه‌های ارزان‌قیمت و قابل تولید در مقیاس انبوه برای بردهای کوتاه به یکی از مهم‌ترین مسیرهای توسعه سامانه‌های پدافند هوایی مدرن تبدیل شده است.

این سامانه‌ها شامل موشک‌های رهگیر سبک و همچنین سامانه‌های ضدهوایی پرنرخ‌آتش با قابلیت انفجار برنامه‌ریزی‌شده هستند؛ برای نمونه «اسکای‌نکس» و «اسکای‌رنجر» که توسط شرکت دفاعی آلمانی «راین‌متال» تولید می‌شوند.

این سامانه‌ها موثر و مقرون‌به‌صرفه‌اند، از جمله در آخرین لایه دفاعی، اما به شناسایی به‌موقع هدف و شرایط مناسب برای شلیک نیاز دارند.

برای مقابله با حملات موشک‌های کم‌ارتفاع، همکاری میان رادارها، دریافت هشدارهای خارجی درباره تهدیدهای هوایی و انتقال سریع اطلاعات میان یگان‌ها اهمیت اساسی دارد. هرچه هدف زودتر شناسایی شود، فرصت‌های بیشتری برای رهگیری آن وجود خواهد داشت.

این تهدید جدید چقدر جدی است؟

وجود نمونه‌های آزمایشی و مشخصات اعلام‌شده برای موشک «فیلین» به‌خودی‌خود به این معنا نیست که روسیه قادر است به طور مستمر شمار زیادی از این موشک‌ها را شلیک کند.

اداره اصلی اطلاعات وزارت دفاع اوکراین در سامانه‌های الکترونیکی «فیلین» قطعاتی ساخت خارج شناسایی کرده است؛ از جمله ۳۵ قطعه آمریکایی و ۲۲ قطعه چینی. این موضوع نشان می‌دهد که صنایع دفاعی روسیه همچنان به قطعات الکترونیکی خارجی وابسته است، هرچند این امر لزوما به این معنا نیست که تامین این قطعات به آسانی قابل توقف باشد.

بزرگ‌ترین ابهام، هزینه واقعی تولید «فیلین»، میزان تولید آن و تعداد دفعات استفاده از آن است. برای اوکراین، خطر اصلی این موشک در این است که می‌تواند به یک موشک کروز دوربرد با قابلیت تولید انبوه تبدیل شود.

اگر این موشک به اندازه کافی ارزان باشد و در مقیاس گسترده تولید شود، ارتش روسیه خواهد توانست آن را در کنار موشک‌های کروز و بالستیک متعارف و همچنین پهپادها به کار گیرد. چنین وضعیتی اوکراین را وادار می‌کند منابع محدود پدافند هوایی خود را میان شمار بیشتری از تهدیدهای مختلف تقسیم کند.

اما اگر تولید «فیلین» محدود باقی بماند، این موشک هرچند یک تهدید اضافی به شمار خواهد رفت، اما لزوما تصویر کلی جنگ هوایی را تغییر نخواهد داد.

* مقام‌های روسیه ایلیا آبیشف را در فهرست «عوامل خارجی» قرار داده‌اند. بی‌بی‌سی قاطعانه با این تصمیم مخالفت می‌کند و آن را در دادگاه به چالش کشیده است.