آیت‌الله فیاض؛ مجتهدی که سمت رهبرى دولت، قضاوت و مرجعيت دينى را براى زنان مجاز شمرد

آیت‌الله محمد اسحاق فیاض متولد ۱۳۰۹ خورشیدی، امروز (۱۴ جوزا) در ۹۶ سالگی درعراق در گذشت.

او از مراجع بزرگ حوزه علمیه نجف عراق بود که مقلدان زیادی در افغانستان و سایر کشورهای اسلامی داشت.

یکی از موضوعات مطرح، دیدگاه او نسبت به زنان است. سرور دانش، معاون دوم رئیس جمهور پیشین افغانستان که کتاب «جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام» نوشته او را ترجمه کرده است، رویکرد آیت الله فیاض را در این زمینه «رويكرد نوگرايانه دينى در فقه زن» دانسته است.

او افزوده است که در این کتاب این رویکرد دیده می‌شود که «در ميان فقها كاملاً بى‌نظير و بى‌سابقه است. در اين ديدگاه – برخلاف ديدگاه مشهور يعنى نظريه سوم كه پيش‌تر ذكر شد – به عهده گرفتن تمام سمت‌هاى سياسى و دينى كه ۱۸ مورد آن در متن سوال‌ها و جواب‌ها [در داخل کتاب] ذكر گرديده است و حتى به عهده گرفتن سه سمت رهبرى دولت، قضاوت و افتا يا مرجعيت دينى براى زن مجاز شمرده شده است.»

آقای دانش در مقدمه آن کتاب توضیح داده که رويكرد آقای فیاض به این دلیل «بی‌نظیر و بی‌سابقه است» که رویکرد ميانه و نظريه رايج در فقه شيعه و سنى، نكات زير را درباره جایگاه زنان مورد توجه قرار می‌دهد:

۱. زن و مرد در جوهره انسانى و ارزش‌هاى بشرى باهم برابرند.

۲. زن و مرد از نظر ارزش‌هاى دينى و ايمانى، تقوا و تكاليف دينى و عبادى با هم برابرند.

۳. اما در برخى از مسائل فقهى مانند: شهادت، حق طلاق، ارث و ديه بين زن و مرد تفاوت‌هايى وجود دارد.

۴. همچنين زن نمى‌تواند رياست عاليه دولت (ولايات عامه)، مقام قضاوت و مقام افتا يعنى مرجعيت سياسى (رهبرى)، مرجعيت قضايى (قضاوت) و مرجعيت دينى (مرجعيت تقليد) را به عهده بگيرد.

آن‌گونه که در وبسایت رسمی آیت‌الله فیاض آمده است، در کنار تدریس او «بنیاد خیریه ـ افغانستان» را در سال ۱۳۹۱ راه‌اندازی کرد که هدف آن تأسیس شفاخانه‌ها و مراکز درمانی، حمایت از کودکان بی‌سرپرست، دستگیری از فقرا و ایتام، بورسیه تحصیلی و حفر چاه‌های آب است.

از کارهای مهم دیگر او ایجاد «موسسه مدینة العلم ـ نجف اشرف» است، شهرکی مسکونی دارای مراکز فرهنگی که در زمینی به مساحت بیش از یک میلیون مترمربع برای طلاب حوزه علمیه است که کار روی آن همچنان ادامه دارد.

«سایت مرکز تحقیقات علوم کامپیوتری» اسلامی نوشته است که پس از درگذشت آیت الله العظمى خویى او کرسى عالى تدریس فقه و اصول تشیع راعهده دار شد.

آیت‌الله فیاض در روستاى صوبه ولسوالی جاغوری از توابع غزنى به دنیا آمد. در «ویکی فقه دانشنامه حوزوی» آمده است که پدرش کشاورز بود و در پنج سالگى او را به مکتب قریه فرستاد. اوعلوم قرآنى و معارف دینى را به همراه کتاب «جامع المقدمات» آنجا فرا گرفته و سپس به مدرسه شیخ قربان على وحیدى در منطقه حوتقل جاغوری، جامع المقدمات و سیوطى را که بیشتر به ادبیات عربی می‌پردازند، خواند.

او پس از فوت مادرش به علت یک بیماری شدید در سال ۱۳۲۶، براى ادامه تحصیل به مشهد ایران سفر کرد و در مدرسه حاج حسن در بالا خیابان شهر مشهد مشغول به تحصیل شد. کتاب «الحاشیة علی تهذیب المنطق»، معروف به «حاشیه ملا عبدالله» در علم منطق، و قسمتى از مطول «سعدالدین تفتازانی» از مهم‌ترین متون درسی در حوزه‌های علمیه که به تفصیل به علوم بلاغت (معانی، بیان و بدیع) می‌پردازد، نزد ادیب نیشابورى خواند.

آقای فیاض بعد از سال‌ها اقامت در مشهد عازم عراق شد. در نجف مدتى در مدرسه سلیمیه مشغول درس شد و کتاب‌هاى قوانین الاصول تصنیف میرزای قمی، حاشیه ملاعبدالله و قستى از کتاب «اللمعة الدمشقیة» (معروف به لمعه) نوشته شهید اول (شیخ شمس‌الدین محمد بن مکی عاملی) را نزد آیت‌الله میرزا کاظم تبریزى، آیت‌الله شیخ اسدالله مدنى و آیت‌الله شیخ على فلسفى آموخت و کتاب مطول را نزد آیت‌الله مدرس افغانى فرا گرفت.

آغاز شهرت علمى‌

آقای فیاض پس از اتمام سطح عالى حوزه، در آغاز ۲۰ سالگى به جلسات درس خارج اصول و فقه شماری از علما و استادان برجسته حوزه علمیه نجف رفت. در پایان این درس‌ها شاگرد آیت‌الله العظمى سید ابوالقاسم خویى شد و مدت پانزده سال در محضر او بود.

درس‌های خارج اصول و فقه به عالی‌ترین سطح تحصیلات در حوزه‌های علمیه شیعه گفته می‌شود که هدف اصلی این دوره، رسیدن به اجتهاد (توانایی استنباط احکام شرعی) است.

او در این سال‌ها درس‌های اصول و فقه آقای خویی را در دو حلقه به نام «محاضرات فى اصول الفقه» نوشت که یکی از کتاب‌های مهم در حوزه علمیه است.

آقای فیاض سپس در جمع شورای استفتاء برای پاسخ به سئوالات شرعی مردم در دفتر آقای خویی مصروف شد.

سرانجام در سال ۱۳۵۷ خودش تدریس دروس خارج فقه و اصول را در مدرسه کوچک یزدى آغاز کرد و در مدرسه دارالعلم و مسجد هندى ادامه داد.

پس از درگذشت آیت‌الله العظمی خویی، او در نجف ماندگار شد وآثار متعددى در موضوعات فقه، اصول فقه، بانک‌دارى اسلامى، حضور زنان در عرصه‌هاى مختلف اجتماعى و سیاسى، حقوق مالکیت فکرى، مسائل طبی و غیره نوشت.

آثار عمده او عبارتند از:

- محاضرات در اصول فقه، ده جلد

- الاراضی

- النظرة الخاطفة فی الاجتهاد

- حاشیه بر عروة الوثقی، ده جلد

- احکام البنوک

- منهاج الصالحین، سه جلد

- مناسک حج

- المباحث الاصولیة، چهارده جلد

- توضیح المسائل

- المختصر فی احکام العبادات.