چگونه جنگ ایران به ادعاهای اشتباه درباره «ابردزدی» دامن زد؟

ادعاهای نادرستی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که می‌گوید جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران باعث اختلال در عملیات موسوم به «دزدی ابرها» در خاورمیانه شده است.

عبدالله خیکانی، نماینده پارلمان عراق، بیش از یک هفته پیش در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی الرشید مدعی شد ترکیه و ایران از تلاش‌های آمریکا برای «پراکنده کردن» و «دزدیدن ابرها» با استفاده از هواپیما شکایت کرده‌اند.

او بدون ارائه هیچ مدرکی گفت باران در روزها و ماه‌های اخیر به عراق بازگشته، چون آمریکا به دلیل جنگ در ایران سرگرم شده و دیگر فرصت چنین اقداماتی را نداشته است.

دانشمندان می‌گویند هیچ فناوری شناخته‌شده‌ای وجود ندارد که به انسان‌ها امکان «دزدیدن» ابرها را بدهد.

عامر جابری، سخنگوی سازمان هواشناسی عراق گفت این ادعا «نه علمی و نه منطقی» است. او افزود در سپتامبر سال گذشته، ماه‌ها پیش از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، پیش‌بینی شده بود سال ۲۰۲۶ برای عراق سالی پرباران خواهد بود.

عبدالله خیکانی در پاسخ به پرسش بی‌بی‌سی، بار دیگر ادعا کرد از «سلاح تغییرات جوی» برای «ایجاد عمدی خشکسالی» در عراق استفاده شده، اما هیچ مدرکی ارائه نکرد.

اظهارات او بازتاب‌دهنده ادعاهایی است که در هفته‌های اخیر در شبکه‌های اجتماعی نیز به شکل گسترده‌ای مطرح شده است.

در ترکیه، برخی کاربران میان جنگ ایران و بارش‌های شدید اخیر در این کشور ارتباط برقرار کرده‌اند. بر اساس داده‌های وزارت محیط زیست، شهرسازی و تغییرات اقلیمی ترکیه، ماه فوریه ۲۰۲۶ پربارش‌ترین فوریه در ۶۶ سال گذشته بوده است.

در یکی از پست‌های پربازدید که بیش از یک میلیون بار دیده شده، کاربری مدعی شده است که به دلیل بسته بودن حریم هوایی ترکیه پس از آغاز جنگ، بارندگی‌ها در این کشور به صورت مداوم ادامه یافته است، زیرا به گفته او این وضعیت مانع از آن شده که آمریکا بتواند ابرها را «بدزدد».

کاربران دیگری نیز به اشتباه ادعا کرده‌اند که خشکسالی در ایران، که شدیدترین در چند دهه اخیر توصیف شده، تنها پنج روز پس از حملات ایران به مواضع آمریکا در خاورمیانه پایان یافته است.

کاوه مدنی، رئیس موسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، می‌گوید: «بخش زیادی از این باورها ناشی از بی‌اعتمادی عمومی و درک ناکافی از چرخه آب و نظام اقلیمی است.»

کاربرانی که این ادعاهای بی‌اساس را در شبکه‌های اجتماعی مطرح می‌کنند، می‌گویند ریشه اصلی مشکل در فرآیندی موسوم به «بارورسازی ابرها» نهفته است که به گفته آن‌ها، برای مقاصد سیاسی به عنوان یک سلاح به کار گرفته می‌شود.

بارورسازی ابرها شیوه‌ای برای ایجاد تغییرات محدود آب و هوایی است که شامل دستکاری ابرهای موجود برای کمک به تولید باران یا برف بیشتر می‌شود.

این کار معمولا با استفاده از هواپیما و پخش ذراتی مانند یدید نقره درون ابرها انجام می‌شود تا قطرات آب شکل بگیرند و بارش رخ دهد.

سال گذشته، زمانی که ایران با کاهش بی‌سابقه بارش و خالی شدن مخازن آب روبه‌رو بود، مقام‌های این کشور تصمیم گرفتند بر فراز حوضه آبریز دریاچه ارومیه، که تا حد زیادی خشک شده بود، عملیات بارورسازی انجام دهند.

اگرچه این روش در ده‌ها کشور دیگر از جمله آمریکا، چین و امارات متحده عربی استفاده شده، دانشمندان می‌گویند اثر آن بسیار محدود است و بارش را از ابرهای موجود حداکثر تا حدود ۱۵ درصد افزایش می‌دهد.

دایانا فرانسیس، رئیس آزمایشگاه علوم محیطی و ژئوفیزیک دانشگاه خلیفه ابوظبی، می‌گوید باید این فرایند را نوعی «تلنگر کوچک به ابری که از قبل وجود دارد دانست، نه ابزاری برای کنترل آب‌وهوا».

آنچه برخی از طرفداران نظریه سرقت ابرها ادعا می‌کنند این است که وقتی بارورسازی ابرها در یک منطقه انجام می‌شود، مناطق همجوار از بارش باران محروم می‌مانند؛ اما کارشناسان می‌گویند تحقیقات نشان می‌دهد این ادعا درست نیست.

جف فرنچ، استاد علوم جوی در دانشگاه وایومینگ، می‌گوید شواهد محدود موجود نشان می‌دهد اگر چنین اثری هم وجود داشته باشد، آن‌قدر ناچیز است که فراتر از نوسانات طبیعی بارش قابل تشخیص نیست.

دانشمندان تاکید می‌کنند هیچ فناوری خاصی برای کنترل مستقیم مسیر یا شدت سامانه‌های جوی وجود ندارد. به گفته آنان، آنچه امروز شرایط را تغییر داده، افزایش اثرات تغییرات اقلیمی است که احتمال وقوع و شدت پدیده‌های جوی را در خاورمیانه بیشتر کرده است.

فعالیت‌های انسانی، به ویژه سوزاندن سوخت‌های فسیلی مانند زغال‌سنگ، گاز و نفت، باعث افزایش دمای زمین شده است.

سازمان جهانی هواشناسی می‌گوید سرعت افزایش دما در خاورمیانه در دهه‌های اخیر دو برابر میانگین جهانی بوده است.

هیئت بین‌دولتی تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد نیز هشدار داده است که تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت‌های انسان باعث طولانی‌تر و شدیدتر شدن موج‌های گرما شده و فشار بر منابع محدود آب منطقه را افزایش داده است.

هم‌زمان، بارش‌ها نامنظم‌تر شده‌اند؛ یعنی در مجموع کمتر رخ می‌دهند، اما گاهی به شکل رگبارهای کوتاه و شدید ظاهر می‌شوند که می‌تواند سیلاب ناگهانی ایجاد کند.

اسراء طراونه، استاد مهندسی آب و محیط زیست دانشگاه موته اردن، می‌گوید چنین شرایطی نگرانی عمومی درباره امنیت آبی را افزایش می‌دهد.

کارشناسان می‌گویند در چنین فضایی، ادعاهای نادرست درباره کنترل آب‌وهوا یا سرقت منابع آب به راحتی گسترش می‌یابند.

دکتر سارا اسمیت، پژوهشگر فیزیک اقلیمی در دانشگاه آکسفورد، می‌گوید: پیچیدگی و عدم قطعیت، اغلب مانند آهنربایی برای تفکرات توطئه‌محور عمل می‌کند. مردم خلأهای ذهنی خود را با توضیحات ساده و اقناع‌کننده پر می‌کنند، اما با این کار، توضیح واقعی را از دست می‌دهند.