رکوردشکنی یا آلایندگی؛ «زمین تحمل جام جهانی را ندارد»

برای بیشتر هواداران فوتبال، تماشای مسابقات تیم ملی‌ در جام جهانی سفری است که شاید فقط یک‌بار در طول زندگی نصیبشان شود.

اما در سال ۲۰۲۶، این تجربه می‌تواند به یکی از طولانی‌ترین و آلاینده‌ترین سفرهای تاریخ جام جهانی فوتبال تبدیل شود.

تصمیم فیفا برای برگزاری جام جهانی در سراسر آمریکای شمالی و افزایش تعداد تیم‌ها به ۴۸ تیم، باعث خواهد شد برخی هواداران هزاران کیلومتر سفر هوایی انجام دهند؛ سفری که بنا بر تحلیل بخش ورزش بی‌بی‌سی، برای هر هوادار می‌تواند چندین تن دی‌اکسید کربن تولید کند.

اگر یک هوادار انگلیس را در نظر بگیریم که از لندن راهی آمریکا شود و همه بازی‌های تیم ملی کشورش را در صورت صعود تا فینال از نزدیک تماشا کند، ردپای کربنی او حدود ۳/۵ تن دی‌اکسید کربن خواهد بود.

این میزان تقریبا معادل انرژی لازم برای گرم کردن یک خانه متوسط در بریتانیا به مدت ۱۹ ماه است.

فیفا پیش‌بینی می‌کند بیش از پنج میلیون هوادار از سراسر جهان در این مسابقات حضور پیدا کنند؛ حضوری که هزینه زیست‌محیطی قابل توجهی خواهد داشت.

مسیر تا فینال؛ سفری بیش از نیم دور کره زمین

اگر هواداران انگلیس بخواهند از اولین مسابقه تیم خود در دالاس در ۱۷ ژوئن تا فینال در نیوجرسی در ۱۹ ژوئیه، در همه بازی‌ها حضور داشته باشند و میان شهرهای میزبان پرواز کنند، باید زمان زیادی را در هواپیما سپری کنند.

در مجموع، هواداری که از لندن به آمریکا سفر کند و در همه مسابقات احتمالی انگلیس حاضر شود، مسافتی معادل تقریبا دو سوم محیط کره زمین را طی خواهد کرد.

تنها در مرحله گروهی، هواداران انگلیس باید بیش از ۲۸۳۰ کیلومتر بین شهرهای میزبان جابه‌جا شوند.

با اضافه شدن پرواز رفت و برگشت از لندن و صعود احتمالی انگلیس تا فینال، این رقم به شکل چشمگیری تا ۲۳۶۵۰ کیلومتر افزایش می‌یابد؛ سفری که حدود ۳/۴ تن دی‌اکسید کربن معادل (CO2e) برای هر نفر تولید می‌کند.

۳/۴ تن دی‌اکسید کربن یعنی چه؟

هواپیما آلاینده‌ترین شیوه سفر است. گازهای گلخانه‌ای ناشی از پروازها باعث گرم شدن جو زمین شده و به گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی دامن می‌زنند.

موسسه «تراست کربن» می‌گوید ۳/۴ تن CO2e که یک هوادار انگلیسی ممکن است با حضور در تمام بازی‌های تیمش تولید کند، معادل تولید ۳۴ هزار کیسه پلاستیکی یا گرم کردن یک خانه متوسط در بریتانیا به مدت ۱۹ ماه است.

هواداران اسکاتلند هم شرایط چندان متفاوتی ندارند. اعضای «ارتش تارتان» در مرحله گروهی باید حدود ۲۰۲۵ کیلومتر بین شهرهای میزبان جابه‌جا شوند و در صورت صعود تیمشان تا فینال، مجموع سفر آن‌ها به بیش از ۱۹۹۹۰ کیلومتر خواهد رسید که حدود ۲/۸ تن دی‌اکسید کربن معادل تولید می‌کند.

دکتر استوارت پارکینسون از سازمان «دانشمندان برای مسئولیت جهانی» (SGR) این برآوردهای بی‌بی‌سی را «عمیقا نگران‌کننده» توصیف می‌کند: «برای یک هوادار انگلیسی، تولید ۳/۴ تن دی‌اکسید کربن معادل دو تا سه برابر کل انتشار سالانه یک فرد متوسط در کشوری فقیر مانند هائیتی است.»

پارکینسون می‌گوید که چنین سطحی از انتشار گازهای ناشی از هوانوردی در زمانی رخ می‌دهد که جهان در آستانه عبور از هدف توافق پاریس برای محدود کردن افزایش دمای زمین به ۱/۵ درجه سانتی‌گراد قرار دارد: «وقتی به پیامدهای تغییرات اقلیمی نگاه می‌کنیم، چنین چیزی هیچ منطقی ندارد. ما با سرعت از اهداف اقلیمی عبور می‌کنیم. زمین توان تحمل چنین سطحی از انتشار گازهای گلخانه‌ای را ندارد.»

پل گودوین، یکی از بنیان‌گذاران انجمن هواداران فوتبال اسکاتلند، می‌گوید آگاهی هواداران نسبت به اثرات زیست‌محیطی سفرها در حال افزایش است: «وقتی هوادار اسکاتلند هستی، واقعا می‌خواهی آنجا باشی. نمی‌توانی به‌سادگی تصمیم بگیری سفر نکنی. فکر می‌کنم خیلی از هواداران در این مورد احساس دوگانه‌ای دارند.»

گودوین می‌گوید انجمن هواداران فوتبال اسکاتلند در حال برنامه‌ریزی برای آموزش هواداران درباره پایداری محیط زیست است: «ما می‌پذیریم که فوتبال در قبال محیط زیست مسئولیت دارد. می‌خواهیم مطمئن شویم ارتش تارتان از تاثیری که بر محیط زیست می‌گذارد آگاه است و این مسئولیت را جدی می‌گیرد.»

فیفا چه می‌گوید؟

فیفا در بیانیه‌ای به بی‌بی‌سی گفت که تاثیرات اقلیمی مسابقات را جدی می‌گیرد و از نقدهای مبتنی بر اطلاعات استقبال می‌کند.

در این بیانیه آمده است: «فیفا همچنین می‌پذیرد که سفرهای هوایی سهم قابل توجهی در ردپای زیست‌محیطی هر رویداد بزرگ دارند و روشن است که کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از پروازها یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پیش روی برگزارکنندگان چنین رویدادهایی است.»

فیفا به مجموعه‌ای از اقدامات زیست‌محیطی مرتبط با این مسابقات اشاره کرده است:

فیفا همچنین می‌گوید که برنامه‌هایی برای افزایش بازیافت، کاهش ضایعات غذایی در محل‌های برگزاری و اجرای طرح گسترده درختکاری در سراسر آمریکای شمالی در دست اجراست.

کدام هواداران بیشترین مسافت را طی می‌کنند؟

۴۸ تیم در جام جهانی ۲۰۲۶ حضور خواهند داشت و مسافت طی شده هواداران بسته به گروه، محل مسابقات و مسیر صعود در مراحل حذفی متفاوت خواهد بود.

اگرچه فیفا برخی مسابقات مرحله گروهی را به‌صورت منطقه‌ای برنامه‌ریزی کرده تا از سفرهای طولانی از یک ساحل آمریکا به ساحل دیگر جلوگیری کند، اما صعود تیم‌ها به مراحل پایانی می‌تواند برخی هواداران را مجبور به سفری بیش از ۱۹۳۰۰ کیلومتری کند.

بیشترین مسافت در مرحله گروهی به هواداران بوسنی و هرزگوین در گروه B تعلق می‌گیرد. هوادارانی که بخواهند هر سه بازی تیم خود را در تورنتو، لس‌آنجلس و سیاتل تماشا کنند، باید بیش از ۵۰۵۰ کیلومتر سفر کنند.

اما وقتی پروازهای رفت و برگشت از کشور مبدا هم در نظر گرفته شود، هواداران آفریقای جنوبی بیشترین بار سفر را متحمل خواهند شد. آن‌ها در مرحله گروهی باید دست‌کم ۳۳۹۴۰ کیلومتر سفر کنند.

میزان انتشار کربن ناشی از این سفرها هم چشمگیر است و برای مرحله گروهی به حدود ۴/۷ تن CO2e برای هر هوادار می‌رسد.

برای درک بهتر این ارقام، طبق برآورد آژانس بین‌المللی انرژی، میانگین انتشار سالانه دی‌اکسید کربن هر شهروند آفریقای جنوبی حدود ۵/۸ تن است.

در نقطه مقابل، فرانسه شرایط بسیار بهتری دارد. مجموع سفرهای مرحله گروهی این تیم بدون احتساب پروازهای بین‌المللی تنها ۵۹۵ کیلومتر برآورد شده و حتی میان دو شهر میزبان هم امکان استفاده از قطار وجود دارد.

آلاینده‌ترین جام جهانی تاریخ؟

طبق گزارش سال ۲۰۲۵ سازمان «دانشمندان برای مسئولیت جهانی»، ردپای کربنی جام جهانی ۲۰۲۶ ممکن است به حدود ۹ میلیون تن CO2e برسد.

به گفته این سازمان، این رقم تقریبا دو برابر میانگین چهار جام جهانی گذشته است و جام جهانی ۲۰۲۶ را به آلاینده‌ترین دوره تاریخ این رقابت‌ها تبدیل خواهد کرد.

دکتر استوارت پارکینسون می‌گوید: «این رقم از میزان انتشار بسیاری از کشورهای جهان بیشتر است؛ معادل آن است که بیش از شش میلیون خودروی بریتانیایی به مدت یک سال رانندگی کنند.»

به گفته او، بین ۸۰ تا ۹۰ درصد ردپای کربنی جام جهانی از بخش هوانوردی ناشی می‌شود و کاهش سفرهای هوایی یکی از موثرترین راه‌ها برای کاهش ردپای کربنی است.

او معتقد است تصمیم فیفا برای افزایش تعداد تیم‌های جام جهانی، عملا هرگونه ادعای این سازمان درباره مقابله با تغییرات اقلیمی را تضعیف می‌کند.

به گفته او، فیفا باید به کوچک‌تر کردن مسابقات فکر کند، نه بزرگ‌تر کردن آن‌ها.

اما به نظر نمی‌رسد چنین اتفاقی رخ دهد. جام جهانی ۲۰۳۰ به میزبانی مشترک پرتغال، اسپانیا و مراکش برگزار خواهد شد. همچنین به مناسبت صدمین سالگرد جام جهانی، سه مسابقه هم در آرژانتین، اروگوئه و پاراگوئه برگزار می‌شود.

در سال ۲۰۳۴ هم عربستان صعودی میزبان مسابقات خواهد بود؛ تورنمنتی که قرار است در یازده ورزشگاه برگزار شود که بسیاری از آن‌ها هنوز ساخته نشده‌اند.

جام‌های جهانی قبلی چه وضعیتی داشتند؟

جام جهانی ۲۰۲۲ قطر فشرده‌ترین جام جهانی تاریخ بود. مسافت‌های داخلی بسیار کوتاه بودند، ورزشگاه‌ها در فاصله‌ای نزدیک از یکدیگر قرار داشتند و از طریق حمل‌ونقل عمومی به‌راحتی قابل دسترسی بودند.

تیم‌ها اغلب در یک محل مستقر بودند و هواداران حتی می‌توانستند در یک روز چند مسابقه را از نزدیک تماشا کنند.

در مقابل، جام‌های جهانی ۲۰۱۴ برزیل و ۲۰۱۸ روسیه به دلیل وسعت جغرافیایی این کشورها مستلزم سفرهای طولانی بودند و گاهی حتی برای تماشای مسابقات مرحله گروهی باید چند هزار کیلومتر سفر می‌شد.

با این حال، هر دو تورنمنت در یک کشور برگزار می‌شدند و تنها ۳۲ تیم در آن‌ها حضور داشتند؛ بنابراین تعداد بازی‌ها هم کمتر بود.

این ارقام چگونه محاسبه شده‌اند؟

بخش ورزش بی‌بی‌سی برای محاسبه مسافت‌ها از نزدیک‌ترین فرودگاه هر شهر میزبان استفاده کرده است.

فرض بر این بوده که هواداران از کشور خود مستقیما به محل نخستین مسابقه تیمشان پرواز کنند و پس از آخرین مسابقه هم از همان‌جا به کشورشان بازگردند.

در مواردی که پرواز مستقیم وجود نداشته، کوتاه‌ترین مسیر غیرمستقیم انتخاب شده است.

برای مسیرهای کوتاه هم سفرهای ریلی در محاسبات لحاظ شده‌اند؛ برای مثال سفر هواداران فرانسه میان ایست رادرفورد و فیلادلفیا.

محاسبه انتشار کربن بر اساس داده‌های استاندارد دولت بریتانیا و میانگین انتشار به ازای هر مسافر انجام شده است.

بی‌بی‌سی تاکید می‌کند این ارقام صرفا برآوردی از مسافت سفر و میزان انتشار هستند و در دنیای واقعی می‌توانند بسته به نوع هواپیما، تعداد مسافران، کلاس پروازی و مسیرهای انتخابی متفاوت باشند.